نوای چمری؛ آوای اندوه در آیینه یک آیین کهن

آیین چمر و نوای چمری از کهن‌ترین جلوه‌های سوگ‌ورزی و همبستگی اجتماعی در مناطق غرب ایران به‌شمار می‌رود؛ آیینی ریشه‌دار که در بستر فرهنگ بومی، روایتگر اندوه، احترام و یاد جمعی است. این سنت دیرینه، با پیوند موسیقی، مرثیه و مناسک اجتماعی، همچنان بخشی از هویت فرهنگی مردم لرستان، ایلام، کرمانشاه و دیگر نواحی زاگرس‌نشین را بازنمایی می‌کند.

در این راستا، عنایت خان‌محمدیان، کارشناسی ارشد و پژوهشگر علوم اجتماعی در یادداشتی که آن را در اختیار پایگاه خبری تحلیلی زاگرس تبیین قرار داده به موضوع آیین چمر و نوای چمری، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نمودهای سوگ آیینی در فرهنگ غرب ایران، پرداخته است.متن یادداشت را در ادامه می‌خوانیم؛

سوگ در واقع همان عشق است! سوگ، آنطور که من آموخته‌ام، در واقع همان عشقی است که می‌خواهید نثار کنید، اما نمی‌توانید. تمامی آن عشقی که به تمامی ابراز نشده است، در گوشه‌ی چشمان شما، در آن گره‌ی دردناکِ گلویتان و در آن بخشِ توخالیِ سینه‌تان جمع می‌شود. سوگ در واقع همان عشق است که جایی برای رفتن ندارد؛ سوگ در واقع عشقی در بند است.

یکی از آیین های باستانی ایرانیان که هنوز مورخان و اسطوره شناسان نتوانسته اند ابعاد و زوایای مختلف آن را بشناسند آیین چمر است. به گونه ای که هنوز معنای واحدی  که محققان بر آن اتفاق نظر داشته باشند، برای این کلمه ارائه نشده است.

چمر در لغت‌نامهٔ دهخدا به معنی آشکار و ظاهر و در فرهنگ عمید به معنای محیط، دایره و هر چیز دایره‌مانند و معانی دیگری مانند (چه‌مه‌ره) یعنی (چشم‌به‌راه) یا (چم و چمانن) به معنای خم و خم‌ کردن نیز تعبیر شده‌است.

سابقا در شهرهای غرب کشور  همچون شهرستان های لرستان، کرمانشاه ، ایلام و همدان  این آیین مورد توجه اهالی بوده اما اینک بیشتر در مناطق روستایی و عشایری بوِیژه در میان لک زبانها اجرا می شود.

در این مناطق نوای چمر  یا چمری جزیی تفکیک ناپذیر از مراسم و آیین چمر است، کیخسرو پورناظری در این باره می گوید: چمری یکی ازانواع  موسیقی است که در آن سرنا و دهل به کار برده می‌شود و با آهنگ‌های مخصوص که زده می‌شود هیات‌ها حالت پرشکوه و بهت‌انگیز و غم‌آلود خود را نشان می‌دهند.

طریقه اجرای چمری بدین گونه است که با فرارسیدن ماه محرم و روز عاشورا چند نفر از ابتدای صبح ساز و دهل های خود را نواخته و با این حرکت وقوع عزایی بزرگ را خبر می دهند. و با نوای عزای ساز و دهل بیت‌هایی حزین در وصف رفتار، رشادت‌ها و مظلومیت امام حسین(ع) و یارانش به‌زبان های لری، لکی و کردی برای مردم عزادار می‌خوانند.

علی خوش تراش محقق درباره  چمر و نوای چمری با جزییات بیشتر نگاشته است:

با بالا آمدن آفتاب و به نوا درآمدن سرنا و دهل در میدان چمرگاه، بستگان و اقوام صاحب عزا دور هم جمع شده و در دو صف جداگانه زن و مرد روی خطی دایره‌وار در چمرگاه صف می‌بندند. نخست مردان صف بسته و علم‌ها و کتل‌ها را در قسمت‌های مختلف صف جای می‌دهند، سپس زنان در انتهای صف مردان، صف بسته و پارچه‌ای سیاه را جلوی خود می‌گیرند و سپس (ایش‌ها و روکرها) در چند دسته چهار تا شش نفری و معمولاً در دسته‌های مختلف به همراه نوازندگان دهل و سرنا به سرودن شعرهای فی‌البداهه در رثای متوفی می‌پردازند. همسرایان ضمن سرودن همزمان شعرشان به همراه نوازندگان دهل و سرنا و به‌آرامی حول می‌دانی دایره‌شکل که صفوف فشردهٔ مردان و زنان میهمان آن را احاطه کردند به حرکت درمی‌آیند.