شهرهای تب‌دار؛ ایران در خط مقدم گرمایش و جزایر حرارتی

شهرها دیگر فقط محل زندگی نیستند؛ آن‌ها به کانون‌های فشرده‌ای از گرما، آلودگی و فشار اقلیمی تبدیل شده‌اند. در روزگاری که تغییرات آب‌وهوایی با شتابی بی‌سابقه پیش می‌رود، «تبِ شهر» دیگر یک استعاره نیست، بلکه واقعیتی ملموس در خیابان‌ها، ساختمان‌ها و نفس‌های شهروندان است.

در این راستا، دکتر مریم بیرانوندزاده، معاون پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی واحد لرستان، در یادداشتی که در اختیار پایگاه خبری تحلیلی زاگرس تبیین قرار داده به موضوع تشدید گرمایش شهری، پیامدهای پدیده «جزیره گرمایی شهری» و ضرورت بازنگری علمی در مدیریت شهری برای مواجهه با این بحران فزاینده پرداخته است.متن یادداشت را در ادامه می‌خوانیم؛

بر اساس تحلیل تلفیقی سازمان جهانی هواشناسی در سال ۲۰۲۵ (WMO) از هشت پایگاه داده دمایی، میانگین دمای سطح زمین در سال ۲۰۲۵ حدود ۱٫۴۴ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین دوره پیشاصنعتی (۱۸۵۰–۱۹۰۰) قرار گرفت. میانگین سه‌ساله ۲۰۲۳–۲۰۲۵ نیز با ۱٫۴۸ درجه افزایش، برای نخستین بار در تاریخ از آستانه ۱٫۵ درجه تعیین‌شده در توافق پاریس فراتر رفت. یازده سال منتهی به ۲۰۲۵، گرم‌ترین سال‌های ثبت‌شده در تاریخ ۱۷۶ ساله هواشناسی هستند.

اما آنچه این بحران را برای شهرنشینان به مراتب دردناک‌تر می‌کند،پدیده «جزیره گرمایی شهری (Urban Heat Island) است. شهرها به دلیل انبوه سطوح آسفالت، ساختمان‌های شیشه‌ای، تراکم خودروها و کاهش پوشش گیاهی، دمایی بسیار بالاتر از حومه و مناطق پیرامونی تجربه می‌کنند. این پدیده، گرمایش جهانی را در دل کلان‌شهرها چند برابر می‌کند و «تب» شهر را به بحرانی چندبعدی تبدیل می‌سازد.

در حالی که میانگین دمای جهانی ۱٫۴۴ درجه افزایش یافته، ایران با سرعتی بسیار تندتر در مسیر گرمایش حرکت کرده است. روند افزایش دما در ایران حدود دو برابر میانگین جهانی است. به‌بیان دقیق‌تر، ایران در ۵۰ سال گذشته حدود ۲ درجه گرم‌تر شده، در حالی که میانگین جهانی در همین بازه حدود ۱ درجه بوده است.

مشکل تنها به دمای هوا محدود نمی‌شود. گاهی موارد دمای سطح زمین در برخی کلانشهرها از کویر لوت نیز فراتر رفته است

چرا چنین می‌شود؟ آسفالت تیره بیش از ۹۰ درصد انرژی تابش خورشید را جذب می‌کند. ساختمان‌های شیشه‌ای نور را بازتاب و متمرکز می‌سازند.

تب شهر فقط یک مسئله زیستمحیطی نیست؛ هزینه‌های اقتصادی و سلامت آن سرسام‌آور است.

تب شهر، بیماری‌ای است با نشانه‌های متعدد: آسفالت ۵۵ درجه، شب‌های بالای ۲۰ درجه، مرگ‌های قابل‌پیشگیری، کاهش بهره‌وری اقتصادی و فشار بی‌سابقه بر زیرساخت‌ها. اما این بیماری درمان‌پذیر است. سقف‌های خنک، درختان شهری، برنامه‌ریزی اقلیمی و گذار از سوخت‌های فسیلی، همگی نسخه‌هایی هستند که علم در اختیار ما گذاشته است.

پرسش اساسی این است: آیا مدیریت شهریِ ایران، از این داده‌های علمی برای تغییر مصالح ساختمانی، اصلاح الگوی کاشت درختان و بازنگری در ساعت کاریِ گروه‌های پرخطر استفاده خواهد کرد؟ موج‌های گرمایی امروز، دیگر «رخدادهای استثنایی» نیستند؛ آنها «نشانه‌های ساختاری» یک اقلیم جدید هستند. تأخیر در پذیرش این حقیقت علمی و عدم اقدام عملی، صرفاً به معنای پذیرش «تبِ دائمی» برای نسل‌های آینده است. تبِ شهر درمان دارد؛ اما نسخه‌ی آن را باید از اتاقِ فکرِ اقلیم‌شناسان و مهندسان شهرسازی گرفت، نه از بیمارستانِ تأخیر و تعلل.