سهم من و تو؛ یک نفس برای زمینی که نفس کم آورده است

بحران آب، تخریب جنگل‌ها و فرونشست زمین، دیگر هشدارهایی دور از زندگی روزمره نیستند؛ نشانه‌هایی‌اند از زمینی که زیر فشار مصرف بی‌رویه، توسعه ناپایدار و کم‌توجهی به منابع طبیعی، توان بازسازی خود را از دست می‌دهد. حفاظت از محیط زیست، امروز مسئولیتی مشترک میان مردم، مدیران و نسل‌های آینده است.

در این راستا، بهاره اعظمی، کارشناس ارشد جغرافیای طبیعی و کارشناس اداره کل منابع طبیعی استان کرمانشاه، در یادداشتی با عنوان «سهم من و تو، یک نفس برای زمین» که در اختیار پایگاه خبری تحلیلی زاگرس تبیین قرار داده به ابعاد بحران منابع طبیعی، نقش مدیریت و الگوهای مصرف در تشدید آن و ضرورت تبدیل بی‌تفاوتی عمومی به اقدام مسئولانه پرداخته است.

 سهم من و تو، یک نفس برای زمین» فراتر از یک شعار است این عبارت، پیوندی ناگسستنی را روایت می‌کند: هر نفس‌کشیدن ما، مدیون نفس‌های زمین است، و هر اقدامی برای حفظ منابع طبیعی، در واقع حفظ همان نفس‌هایی است که زندگی ما به آنها وابسته است. اما سهم ما در این معادله دقیقاً چیست؟

 بخش اول: زمین نفس‌های آخر را می‌کشد؛ داده‌های هشداردهنده

واقعیت آماری نشان می‌دهد که ایران نه در آستانه یک بحران، که در میدان یک ورشکستگی آبی قرار دارد.

نشانه‌های این ورشکستگی در اعداد و ارقام زیر نمایان است:

| ذخیره سدهای تأمین‌کننده آب تهران | سد امیرکبیر: ~۶٪ / سد لار: زیر ۱۰٪ / سد لتیان: ~۱۰٪ | هشدار دولت در مرداد ۱۴۰۴ مبنی بر دوام فقط چند هفته‌ای آب تهران |

| وسعت جنگل‌های ایران | کاهش از ۱۸ میلیون هکتار به ۱۲.۴ میلیون هکتار؛ جنگل‌های شمال از ۳.۴ به ۱.۸ میلیون هکتار | هشدار کارشناسان: تا ۵۰ سال آینده چیزی از جنگل‌های ایران باقی نمی‌ماند |

| سرانه آب تجدیدپذیر | کاهش از ۱۳,۰۰۰ مترمکعب (۱۳۰۰) به ۱,۴۰۰ مترمکعب (۱۳۹۲) | ورود به مرز تنش آبی شدید |

| نیروی حفاظت از جنگل | استاندارد جهانی: ۱ نیرو به ازای هر ۵,۰۰۰ هکتار جنگل؛ وضعیت فعلی: ۱ نیرو برای ۲۶,۰۰۰ هکتار | عملاً حفاظت با حداقل‌ترین توان ممکن.

 این آمارها فقط اعداد نیستند؛ آنها زنگ‌خطرهایی هستند که هر روز بلندتر می‌شوند، اما گویا کمتر کسی می‌شنود.

بخش دوم: ریشه‌های بحران؛ چرا سهم ما اینقدر بزرگ است؟

در حالی که تغییرات اقلیمی و قرارگیری ایران در کمربند خشک جهانی، بستر طبیعی این بحران را فراهم کرده‌اند، عامل اصلی و تعیین‌کننده، مدیریت نادرست و الگوهای ناپایدار مصرف و توسعه بوده است.

سه عامل کلیدی که “سهم ما” را به “بدهی سنگین” تبدیل کرده‌اند:

۱. کشاورزی ناکارآمد و مصرف بی رویه آب: بیش از ۹۰ درصد از مصرف آب کشور در بخش کشاورزی است، در حالی که سیستم‌های آبیاری سنتی و غیرمدرن، بخش عظیمی از این آب را هدر می‌دهند. کاشت محصولات آب‌بر در مناطق کم‌آب نیز بر شدت این مشکل افزوده است.

۲. تخریب منابع طبیعی به پای مدیریت ضعیف: قوانین حفاظت از جنگل‌ها و مراتع به دوران قبل از انقلاب (مصوب ۱۳۴۶) بازمی‌گردد و مجازات‌های بازدارنده برای متخلفان عملاً وجود ندارد. قطع درختان برای صنایع چوب، تولید زغال، تغییر کاربری اراضی و ویلاسازی، از جمله تهدیدات جدی جنگل‌ها هستند.

۳. فرونشست زمین؛ زخمی که زیر پای ما باز می‌شود: برداشت بیش از حد از سفره‌های آب زیرزمینی در دهه‌های اخیر، باعث فرونشست زمین در بسیاری از دشت‌ها شده است. به عنوان مثال، در دشت نیشابور، سالانه به ازای هر ۸۳ سانتیمتر پایین رفتن سطح آب، به طور متوسط ۵.۱۰ سانتیمتر نشست زمین رخ داده است. این پدیده، خساراتی جبران‌ناپذیر به زیرساخت‌ها و منابع طبیعی وارد می‌کند.

بخش سوم: «سهم من و تو» دقیقاً چیست؟ از انکار تا اقدام

عنوان «سهم من و تو، یک نفس برای زمین» یک دعوت به مسئولیت پذیری جمعی است. بررسی داده‌ها نشان می‌دهد که سهم ما در این بحران، دو بخش دارد:

۱. سهم منفی (آنچه تاکنون انجام داده‌ایم): مصرف بی‌رویه، بی‌تفاوتی نسبت به تخریب منابع، و عدم پیگیری حقوقی برای حفاظت از محیط زیست.

۲. سهم مثبت (آنچه می‌توانیم انجام دهیم):

| مدیریت مصرف آب | کاهش مصرف روزانه، استفاده از مخازن ذخیره، اصلاح الگوی کشت در بخش کشاورزی | کاهش فشار بر منابع زیرزمینی |

| حفاظت از جنگل‌ها | حمایت از طرح‌های جنگلداری اجتماعی، گزارش تخلفات، مشارکت در اطفای حریق | افزایش ضریب حفاظتی |

| تغییر سیاست‌گذاری | مطالبه قوانین بازدارنده، حمایت از NGOهای محیط زیستی، نظارت بر عملکرد دستگاه‌ها | اصلاح حکمرانی منابع |

| فرهنگ‌سازی | کاهش مصرف پلاستیک، تفکیک زباله، ترویج سبک زندگی پایدار | کاهش آلودگی و حفظ اکوسیستم‌ها |

مرگ تدریجی طبیعت، ترجمه دقیق همان بی‌خبری ما از خودمان است

تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که وضعیت منابع طبیعی ایران واقعاً بحرانی و حتی فراتر از بحران است. عنوان «سهم من و تو، یک نفس برای زمین» فقط یک جذابیت رسانه‌ای نیست؛ بلکه یک هشدار و یک فراخوان است.

سهم واقعی ما، نه یک انتخاب که یک تکلیف است. همان‌طور که پژوهش های علمی نشان می دهد، بخش زیادی از بحران‌های زیست‌محیطی حاصل «مجموعه‌ای از سیاست‌گذاری‌ها و بهره‌برداری‌های بی رویه و غلط از منابع طبیعی و عدم محاسبه ارزش واقعی منابع زیست‌محیطی در سیاست‌های کلان اقتصادی» است.

پس “یک نفس برای زمین” یعنی:

– نفس اول: اصلاح مصرف خودمان

– نفس دوم: مطالبه تغییر از حاکمیت

– نفس سوم: انتقال این آگاهی به نسل بعد

آیا این نفس‌ها را خواهیم کشید، یا اجازه خواهیم داد زمین نفس‌های آخر را بکشد؟ پاسخ این سوال، در “سهم من و تو” نهفته است.