اقتصاد غیررسمی شب؛ فرصت تاب‌آوری شهری یا تهدیدی برای نظم عمومی؟

با افزایش فشارهای اقتصادی و تغییر سبک زندگی شهری، فعالیت‌های اقتصادی پس از غروب آفتاب به یکی از پدیده‌های چالش‌برانگیز و در عین حال پویا در شهرهای امروزی تبدیل شده است. اقتصاد غیررسمی شبانه که جلوه بارز آن را می‌توان در دست‌فروشی‌ها، بازارهای موقت شبانه و دکه‌های خیابانی دید، نقطه تلاقی تلاش برای بقای معیشتی دهک‌های پایین جامعه و نیاز شهروندان به فضاهای سرزنده تعاملی است. با این حال، مدیریت این پدیده همواره مدیران شهری را بر سر دوراهی سختِ تقابل میان حفظ نظم و انضباط شهری و حمایت از معیشت اقشار آسیب‌پذیر قرار داده است.

سیاست‌گذاری کارآمد در قبال زیست‌شبانه شهرها مستلزم عبور از نگاه‌های تک‌بعدی، حذفی و بازدارنده و حرکت به سمت حکمرانی انعطاف‌پذیر شهری است. بی‌تردید، رهاسازی بی‌ضابطه این بخش می‌تواند به آشفتگی بصری، ترافیک و سلب آسایش عمومی منجر شود؛ همان‌طور که برخوردهای قهریِ صرف نیز پویایی اجتماعی و تاب‌آوری اقتصادی شهر را مخدوش می‌سازد. از این رو، تحلیل ابعاد مختلف این پدیده از زوایای جامعه‌شناختی، اقتصادی و جرم‌شناختی اهمیت مضاعفی یافته است.

در این راستا، دکتر مریم بیرانوندزاده، پژوهشگر جهاددانشگاهی واحد لرستان در یادداشتی که در اختیار پایگاه خبری تحلیلی زاگرس تبیین قرار داده، به بررسی موضوع «اقتصاد غیررسمی در سایه شب؛ فرصتی طلایی یا تهدیدی برای نظم شهری؟» پرداخته است که مشروح آن در ادامه می‌آید:

اقتصاد غیررسمی در سایه شب؛ فرصتی طلایی یا تهدیدی برای نظم شهری؟ برای پاسخ به این پرسش، باید از دوگانگیِ ساده انگارانه ی «همه چیز خوب» یا «همه چیز بد» عبور کنیم و با رویکردی چندرشته ای (Interdisciplinary) وارد مسئله شویم. شب، در جغرافیای انسانی، صرفاً تاریکی نیست؛ بلکه «منطقه ای زمانی» با قوانین نانوشته، کاهشِ نظارت رسمی و افزایشِ خودانگیختگی جمعی است.

از منظرعلم اقتصاد شهری، اقتصاد غیررسمی شبانه، یک «شوک گیرنده ی انعطاف پذیر(Flexible Shock Absorber) در برابر رکودهای ادواری است. این فضا به اقشار کم درآمد و مهاجران، اجازه می دهد با پایین ترین هزینه ی مبادله (Transaction Cost) و بدون تشریفات بروکراتیک، وارد چرخه تولید ارزش شوند.

-دیدگاه جامعه شناسی فضای شهری (هنری لوفور): شب، «حق بر شهر» (Right to the City) را برای گروه هایی به ارمغان می آورد که در طول روز از منظرِ کالبدی و اقتصادی طرد شده اند. این فضاها به «سومین مکان» (Third Place) تبدیل می‌شوند؛ جایی که تعاملات اجتماعی فراتر از کار و خانه، همبستگی محلی را تقویت کرده و از آسیبهای روانیِ ناشی از بیکاری میکاهد.

نقطه عطف علمی: جذابیت این بخش در «نظریه‌ی پنجره های شکسته» (Broken Windows) به عکس عمل می کند. حضور فعال فروشندگان شبانه، به معنای حضور چشم‌های ناظر متعدد (Eyes on the Street – جین جیکوبز) در ساعاتی است که شهر معمولاً خلوت می شود. این حضور، به تنهایی، می تواند بازدارنده ی قویتری نسبت به دوربین های مداربسته برای جرایم خرد باشد.

تهدیدِ نظم شهری؛ خوانش تراژدی منابع مشترک و ناکارآمدی حاکمیتی

– تراژدی منابع مشترک (Garrett Hardin) پیاده روها، روشنایی معابر و سیستم فاضلاب، «منابع عمومی» هستند. در نبود نظارت رسمی در شب، هر فعال اقتصادی برای بیشینه سازی سود شخصی، تمایل به سرریز کردن هزینه های جانبی (Externalities) همچون آلودگی صوتی، بوی نامطبوع و رهاسازی زباله در ساعات نامتعارف به جامعه دارد.

– شکاف نظارتی و اقتصاد سیاسی: از منظر حقوق شهری، این اقتصاد موجب «فرسایش پایه های مالیاتی» می شود؛ زیرا رقابت ناعادلانه ای با کسب وکارهای دارای پروانه و پرداخت کننده ی مالیات ایجاد کرده و در درازمدت، انگیزه ی سرمایه گذاری در املاک تجاری رسمی را کاهش میدهد.

– آسیب شناسی شبانه: یافته های جرم شناسی نشان می دهد که اگر این فضاها به «مناطق قانونگریز» (Regulatory Voids) بدل شوند، به سرعت از فروش موادخوراکی به سمت کالاهای غیرمجاز یا قمار کوچک گرایش می یابند و نظم امنیتی را با بحران مواجه میکنند.

اقتصاد غیررسمی شب، آیینه‌ای تمام‌نما از میزان «بلوغ مدیریت شهری» است؛ اگر سیستم رسمی توانایی تطبیق‌پذیری و جذب این پویایی را داشته باشد، به موتور محرک نشاط و اشتغال بدل می شود و اگر انعطاف ناپذیر باشد، به زخمی مزمن بر پیکره شب تبدیل خواهد گشت. پاسخ نهایی، نه «جمع آوری» است و نه «رهاسازی»؛ بلکه «قانون مندسازیِ خلاقانه» در بستر شب است.