هوش مصنوعی معلم را حذف نمی‌کند؛ معلمِ بی‌تکنولوژی حذف می‌شود

طاهره جانی سرناوی، کارشناسی ارشد رشته زمین شناسی زیست محیطی در یادداشتی که در اختیار پایگاه خبری تحلیلی زاگرس تبیین قرار داده به موضوع «هوش مصنوعی و آینده حرفه معلمی» پرداخته و با استناد به گزارش‌ها و نظرسنجی‌های بین‌المللی از جمله بیانیه اخیر یونسکو، این پرسش را مطرح کرده که آیا هوش مصنوعی جایگزین معلم می‌شود یا ابزاری در کنار اوست.

وی بر این باور است که هوش مصنوعی نه‌تنها معلم را از کلاس بیرون نمی‌کند، بلکه نقش او را بازتعریف می‌کند و معلمی که از این ابزار بهره نگیرد، در رقابت آموزشی به‌مرور نامرئی خواهد شد. متن یادداشت را در ادامه می‌خوانیم:

بازار جهانی هوش مصنوعی در آموزش که در سال ۲۰۲۵ حدود ۷.۵ میلیارد دلار ارزش داشته، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۴۲ میلیارد دلار برسد؛ رشدی نزدیک به ۴۱ درصد در هر سال. این آمار، دیگر یک پیش‌بینی دور از دسترس نیست؛ موجی است که هم‌اکنون کلاس‌های درس را درنوردیده است. اما پرسش اساسی این است: معلمان در این موج، غرق می‌شوند یا سوار بر آن؟

نکته کلیدی؛ هوش مصنوعی جایگزین نیست، همراه است

یونسکو در تازه‌ترین بیانیه خود با عنوان «معلمان را نمی‌توان کدگذاری کرد» تأکید کرده است که هوش مصنوعی هرگز نمی‌تواند جای معلم را بگیرد؛ چراکه معلمان «ارتباطات انسانی‌ای می‌سازند که هیچ دستگاهى نمی‌تواند آن را بازتولید کند» و به دانش‌آموزان کمک می‌کنند «مهارت‌هایی را پرورش دهند که هیچ ماشینی نمی‌تواند آموزش دهد؛ مانند تفکر انتقادی، استدلال اخلاقی، هوش هیجانی و حس تعلق اجتماعی». سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز هشدار داده که هوش مصنوعی در حال تغییر شیوه یادگیری است و معلمان باید خود را برای این تحول آماده کنند.

اما در همین بیانیه، یونسکو تصریح کرده که «ابزارهای دیجیتال از جمله هوش مصنوعی می‌توانند به معلمان کمک کنند تا یادگیری را برای هر دانش‌آموز شخصی‌سازی کنند، از بار کارهای اداری بکاهند و دسترسی به منابع یادگیری فراتر از کلاس را فراهم آورند». به عبارت دیگر، هوش مصنوعی جایگزین معلم نیست، اما معلمی که از این ابزار استفاده نکند، در رقابت آموزشی جا خواهد ماند.

نظرسنجی‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که ۶۸ درصد از معلمان در برخی ایالت‌های آمریکا در ۱۲ ماه گذشته از هوش مصنوعی در کلاس استفاده کرده‌اند. در استرالیا، حدود دو سوم (۶۶ درصد) از معلمان دوره متوسطه از هوش مصنوعی بهره برده‌اند که این کشور را در رده چهارم جهان در میان کشورهای OECD قرار داده است. نظرسنجی یونسکو نیز نشان می‌دهد که نزدیک به نیمی از مؤسسات آموزش عالی در حال آزمایش هوش مصنوعی در تدریس هستند.

از سوی دیگر، ۷۱ درصد معلمان و ۶۵ درصد دانش‌آموزان معتقدند که ابزارهای هوش مصنوعی برای موفقیت در دانشگاه و کار ضروری هستند. با این حال، ۴۴.۸ درصد از کادر آموزشی همچنان نگران توانایی هوش مصنوعی در جایگزینی معلمان هستند. این نگرانی نشان می‌دهد که فاصله میان آگاهی از تحول و آمادگی برای آن، همچنان یک شکاف جدی است.

معلمِ بدون هوش مصنوعی؛ چه کسی حذف می‌شود؟

تحقیقات نشان داده که معلمانی که نقش خود را صرفاً به «انتقال اطلاعات» یا «حل تمرین‌های تکراری» تقلیل داده‌اند، در عصر هوش مصنوعی بیش از دیگران در معرض حذف قرار می‌گیرند. چون هوش مصنوعی می‌تواند این وظایف را «هزار بار سریع‌تر، ارزان‌تر و بدون ذره‌ای خستگی» انجام دهد.

در مقابل، مدل «هم‌تیمی انسان و هوش مصنوعی» به عنوان یکی از سه سناریوی محتمل برای آینده آموزش مطرح شده است؛ سناریویی که در آن هوش مصنوعی به عنوان «پشتیبانی طراحی‌شده توسط معلم» برای ارتقای قضاوت حرفه‌ای او به کار گرفته می‌شود. در این مدل، معلم از یک «انتقال‌دهنده اطلاعات» به «طراح تجربه یادگیری» ، «تسهیل‌گر» و «مربی» تبدیل می‌شود.

یونسکو نیز در چارچوب شایستگی‌های هوش مصنوعی برای معلمان که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، ۱۵ شایستگی کلیدی را در پنج بعد شامل «ذهنیت انسان‌محور، اخلاق هوش مصنوعی، مبانی و کاربردهای هوش مصنوعی، آموزش‌شناسی هوش مصنوعی و هوش مصنوعی برای یادگیری حرفه‌ای» تعریف کرده است. این یعنی سواد هوش مصنوعی، دیگر یک مهارت اضافی نیست؛ به یک شایستگی اساسی برای بقای حرفه‌ای معلم تبدیل شده است.

هوش مصنوعی معلم را از کلاس بیرون نمی‌کند، اما نقش معلم را بازتعریف می‌کند. معلمانی که این بازتعریف را بپذیرند و خود را با ابزارهای هوش مصنوعی مسلح کنند، نه‌تنها حذف نمی‌شوند، بلکه تأثیرگذارتر از همیشه خواهند بود. اما معلمانی که در روش‌های سنتی و انتقال‌محور باقی بمانند، در کلاسی که دانش‌آموزانش به هوش مصنوعی دسترسی دارند، کمک‌کم نامرئی خواهند شد.

پیام نهایی برای نظام آموزشی: سرمایه‌گذاری بر آموزش معلمان در حوزه هوش مصنوعی، دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است. آینده از آنِ معلمانی است که هوش مصنوعی را نه تهدید، که ابزاری برای تحول می‌بینند.