«طراشعر» به نام امین افضل‌پور ثبت رسمی شد

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی زاگرس تبیین، سبک «طراشعر» به نام امین افضل‌پور، نویسنده، شاعر و نظریه‌پرداز شعر تصویری ـ گرافیکی معاصر ایران، در دفتر حقوقی و مالکیت فکری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به ثبت رسید؛ ثبت رسمی‌ای که بر اساس آن، اثر «کتاب با عنوان طراشعر» تحت شماره ۱۱۰۱۵ ـ ۱۴۰۵ در تاریخ ۵ مرداد ۱۴۰۵ به ثبت رسیده است.

بر اساس آگهی منتشرشده در روزنامه رسمی، این ثبت در پی درخواست‌نامه شماره ۵۰۰۲۵ ـ ۱۴۰۴ مورخ ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ امین افضل‌پور و به استناد بند ۱ ماده ۲ قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ انجام شده است.

«طراشعر» جریانی است که افضل‌پور آن را سبک ادبی و جریان نوین شعر تصویری و گرافیکی ایران و جهان معرفی می‌کند؛ جریانی که به گفته او با هدف بازتعریف رابطه میان شعر، زبان، تصویر، فرم و نشانه شکل گرفته و تلاش دارد شعر را از محدوده صرفاً شنیداری به تجربه‌ای دیداری، چندلایه و گرافیکی ارتقا دهد.

از شعر و ادبیات تا پیوند زبان و تصویر

امین افضل‌پور مؤلف ۱۳ کتاب در حوزه شعر و ادبیات است و در کنار فعالیت‌های شعری، در زمینه پیوند میان ادبیات، هنرهای دیداری، نشانه‌شناسی و ساختارهای بصری زبان نیز به پژوهش و نظریه‌پردازی پرداخته است.

مهم‌ترین دستاورد نظری او، بنیان‌گذاری «طراشعر» و تدوین مبانی این جریان در قالب مانیفستی مستقل عنوان شده است. «مانیفست طراشعر» به عنوان نخستین مانیفست شعر تصویری ـ گرافیکی ایران، چارچوب نظری این جریان را ارائه می‌کند و به تبیین جایگاه حرف، تصویر، فرم، ترکیب و معنا در ساختار جدید شعر می‌پردازد.

در تعریف طراشعر، این جریان بر حضور هم‌زمان «زبان» و «تصویر» در فرآیند آفرینش شعری تأکید دارد. در این نگاه، شعر تنها مجموعه‌ای از واژه‌ها و آواها نیست، بلکه ساختاری دیداری است که عناصر مختلف آن، از جمله حرف، فرم، چیدمان، فاصله، تصویر و نشانه، در تولید معنا نقش دارند.

در چنین رویکردی، حرف از جایگاه یک عنصر صرفاً نوشتاری خارج می‌شود و به واحدی مستقل و زیبایی‌شناختی تبدیل می‌شود؛ عنصری که می‌تواند دیده شود، هویت بصری پیدا کند و حامل معناهای تازه باشد.

«جانشینی هویتی حروف»؛ وقتی حرف به تصویر تبدیل می‌شود

یکی از مفاهیم محوری مطرح‌شده در نظریه طراشعر، «جانشینی هویتی حروف» است. در این فرآیند، حرف ضمن حفظ قابلیت خوانش خود، می‌تواند در هیأت شیء، اندام، نماد یا تصویر ظاهر شود و هم‌زمان در تولید معنا مشارکت کند.

به این ترتیب، مرز میان نشانه زبانی و عنصر دیداری کاهش می‌یابد و زبان حضوری ملموس‌تر در صفحه پیدا می‌کند.

طراشعر همچنین ماده شعر را گسترش می‌دهد؛ به گونه‌ای که حرف، تصویر، فرم، فضا، سکوت بصری، فاصله و آرایش صفحه نیز به عناصر سازنده شعر تبدیل می‌شوند. در نتیجه، شعر از یک ساختار صرفاً زبانی به شبکه‌ای چندلایه از روابط میان زبان، تصویر و ادراک تبدیل می‌شود.

شعر به مثابه یک «رویداد ادراکی»

در بخش دیگری از نظریه طراشعر، تحول اصلی در حوزه هستی‌شناسی شعر تعریف شده است. بر این اساس، این جریان می‌کوشد به پرسش «شعر چیست؟» پاسخی تازه ارائه دهد.

در این نگاه، شعر صرفاً یک متن زبانی نیست، بلکه یک «رویداد ادراکی» است که در تعامل میان زبان، تصویر، فضا، زمان و مخاطب تحقق پیدا می‌کند.

بر این اساس، معنا تنها در واژه‌ها قرار ندارد، بلکه در فرآیند مواجهه و کشف شکل می‌گیرد. طراشعر با گذار از بازنمایی به حضور، امکان می‌دهد بخشی از آنچه زبان به آن اشاره می‌کند، در ساختار خود اثر حاضر شود.

از سوی دیگر، این جریان تنها ساختار شعر را تغییر نمی‌دهد، بلکه شیوه دریافت آن را نیز دگرگون می‌کند. در طراشعر، معنا نه پس از خوانش، بلکه از لحظه مواجهه دیداری با اثر آغاز می‌شود؛ مخاطب پیش از آنکه شعر را بخواند، آن را می‌بیند و نخستین لایه‌های معنا در لحظه رؤیت شکل می‌گیرند.

از «رؤیت» تا «کشف» معنا

در این نظریه، بخشی از تجربه شعر پیش از ترجمه شدن به زبان و از طریق دیدن، فرم، تصویر و ساختار بصری اثر شکل می‌گیرد؛ فرآیندی که از آن با عنوان «ادراک پیشازبانی» یاد شده است.

در این فرآیند، مخاطب تنها خواننده نیست، بلکه مشاهده‌گر و کشف‌کننده معناست و ادراک شعر از یک مسیر خطی به فرآیندی چندلایه تبدیل می‌شود: رؤیت ← ادراک پیشازبانی ← کشف روابط دیداری و حرفی ← خوانش ← تأویل و بازسازی معنا

از این منظر، شعر در طراشعر تنها خوانده نمی‌شود، بلکه دیده، تجربه و کشف می‌شود و مخاطب در تحقق معنای اثر نقش فعال پیدا می‌کند.

شش «انقلاب» در ساختار طراشعر

در نظریه طراشعر، برای این جریان چند تحول بنیادین تعریف شده است. نخست، «انقلاب در جایگاه حرف» است؛ به این معنا که حرف تنها کوچک‌ترین واحد نوشتاری یا نشانه‌ای برای تولید صدا نیست و می‌تواند به عنصری مستقل و زیبایی‌شناختی تبدیل شود.

دومین تحول، «انقلاب در معنا» است. در اینجا معنا تنها از مسیر واژه و جمله شکل نمی‌گیرد، بلکه از تعامل میان حرف، تصویر، فرم، نشانه و ساختار بصری ایجاد می‌شود.

سومین تحول به «فرم و ترکیب» مربوط است. در طراشعر، ترکیب تنها حاصل پیوند واژه‌ها نیست و می‌تواند میان حرف، تصویر، شیء، نماد، رنگ و فضا شکل بگیرد. صفحه، فاصله‌ها، فضای سفید، جایگاه عناصر و مسیر حرکت نگاه نیز در معماری شعر نقش دارند.

چهارمین تحول، «انقلاب در زبان» عنوان شده است. طراشعر در نظریه خود چهار مرحله برای تحول زبان شعری پیشنهاد می‌کند: زبان شنیداری، زبان دیداری، زبان تجسمی و زبان عینی.

بر اساس این نگاه، طراشعر مرحله چهارم، یعنی «زبان عینی» را مطرح می‌کند؛ مرحله‌ای که در آن زبان تنها شنیده یا خوانده نمی‌شود، بلکه بخشی از ساختار آن در تجربه ادراکی مخاطب کیفیتی دیداری و عینی پیدا می‌کند.

پنجمین تحول به «انقلاب در آرایه‌های ادبی» مربوط است. در این بخش، مفاهیمی همچون جانشینی هویتی حروف، جناس سه‌وجهی، مراعات نظیر تصویری، استعاره دیداری و ترکیب‌سازی دیداری مطرح شده‌اند.

و در نهایت، «انقلاب در رابطه مخاطب و اثر» مطرح می‌شود؛ جایی که مخاطب دیگر تنها دریافت‌کننده معنا نیست، بلکه در فرآیند کشف و شکل‌گیری معنا مشارکت می‌کند و میان حرف، تصویر، فرم و نشانه‌ها حرکت می‌کند تا تجربه شعری را کامل سازد.

طراشعر در مرز ادبیات، هنر و فناوری

طراشعر خود را محدود به شعر دیداری، شعر کانکریت، تایپوگرافی یا هنر گرافیک نمی‌داند، بلکه تلاشی برای شکل‌دهی به یک مدیوم مستقل در مرز میان ادبیات، هنرهای تجسمی، نشانه‌شناسی و فناوری‌های نوین معرفی شده است.

تفاوت بنیادین آن با رویکردهای صرفاً تصویری، در این تعریف است که تصویر تنها در کنار متن قرار نمی‌گیرد، بلکه وارد ساختار درونی زبان می‌شود. حرف، تصویر، فرم و معنا در یک نظام واحد با یکدیگر تعامل می‌کنند و ساختاری چندلایه از تجربه شعری شکل می‌دهند.

در این نگرش، شعر از یک متن خطی به یک میدان ادراکی تبدیل می‌شود؛ میدانی که در آن زبان، تصویر، نشانه، فضا، زمان و نگاه مخاطب هم‌زمان در ساخت معنا حضور دارند.

به این ترتیب، ثبت رسمی «طراشعر» به نام امین افضل‌پور، در کنار انتشار مانیفست مستقل این جریان، گامی در جهت معرفی این سبک به عنوان رویکردی تازه در شعر تصویری ـ گرافیکی معاصر ایران عنوان شده است؛ رویکردی که می‌کوشد رابطه میان حرف، تصویر، فرم، نشانه و ادراک را از نو تعریف کند و شعر را از صرف شنیدن و خواندن، به سوی تجربه‌ای دیداری، ادراکی و گرافیکی حرکت دهد.