چگونه امر به معروف را مؤثر و قرآنی انجام دهیم؟

در آستانه ۲۷ خرداد، روز امر به معروف و نهی از منکر، بار دیگر توجه‌ها به یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های اسلامی جلب شده است؛ فریضه‌ای که در نگاه قرآن کریم، تنها به معنای تذکر زبانی یا یادآوری یک رفتار درست و نادرست نیست، بلکه بخشی از منظومه بزرگ هدایت، اصلاح و مسئولیت اجتماعی در جامعه اسلامی به شمار می‌آید.

قرآن کریم امر به معروف و نهی از منکر را در کنار مفاهیمی همچون دعوت به خیر، تواصی به حق، موعظه حسنه، صبر و اصلاح مطرح می‌کند و همین هم‌نشینی نشان می‌دهد که این واجب الهی، ریشه در عقلانیت دینی، محبت، حکمت و خیرخواهی دارد، نه در خشونت، تحمیل یا تحقیر.

با وجود این جایگاه بلند، آنچه امروز بیش از هر چیز احساس می‌شود، نیاز به بازخوانی درست و دقیق این فریضه است؛ زیرا در برخی موارد، برداشت‌های ناقص یا اجرای نادرست، باعث شده اصل امر به معروف و نهی از منکر به‌جای آن‌که عامل نزدیکی دل‌ها و اصلاح رفتارها باشد، با سوءتفاهم، حساسیت یا حتی فاصله گرفتن مخاطب از پیام دینی همراه شود. از همین رو، پرداختن به ابعاد قرآنی، اخلاقی و اجتماعی این فریضه، نه‌تنها یک ضرورت علمی و دینی است، بلکه می‌تواند راهی برای بازگرداندن این اصل مهم به جایگاه واقعی خود در زندگی فردی و جمعی باشد.

حجت‌الاسلام والمسلمین محمد امیری، از کارشناسان دینی لرستان، در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی زاگرس تبیین، در رابطه با اهمیت فریضه امر به معروف و نهی از منکر، گفت: امر به معروف و نهی از منکر اگر در چارچوب درست فهم و اجرا شود، می‌تواند به یکی از مهم‌ترین ابزارهای اصلاح جامعه تبدیل شود.

وی با بیان اینکه قرآن کریم این فریضه را تنها یک دستور عبادی یا اخلاقی نمی‌داند، بلکه آن را در کنار مسئولیت‌های بزرگ اجتماعی قرار می‌دهد، مسئولیتی که هدفش جلوگیری از گسترش منکر، تقویت معروف و حفظ سلامت معنوی و اخلاقی جامعه است، افزود: بسیاری از آیات قرآن، به‌گونه‌ای مستقیم یا غیرمستقیم بر دعوت به خیر، اصلاح رفتار و پاسداری از ارزش‌های انسانی دلالت دارند.

امیری با اشاره به اینکه امر به معروف و نهی از منکر در منطق قرآن، یک رفتار سطحی یا احساسی نیست، بلکه کنشی آگاهانه و مسئولانه است، اضافه کرد: قرآن کریم از مؤمنان می‌خواهد که نسبت به سرنوشت اخلاقی جامعه بی‌تفاوت نباشند، اما در عین حال، این دغدغه‌مندی را با حکمت، صبر، نرمی و شناخت شرایط همراه کنند. بنابراین، کسی که می‌خواهد در این عرصه موفق باشد، باید بیش از هر چیز، اهل فهم، درایت و اخلاص باشد.

امیری ادامه داد: یکی از مهم‌ترین آیات در این زمینه، آیه ۱۲۵ سوره نحل است که خداوند در آن سه شیوه مهم برای دعوت و اصلاح را بیان می‌کند: «حکمت»، «موعظه حسنه» و «جدال احسن».حکمت یعنی سخن را در جای درست و برای مخاطب مناسب بیان کردن؛ موعظه حسنه یعنی تذکر همراه با محبت، احترام و خیرخواهی؛ و جدال احسن یعنی حتی در مقام گفت‌وگو و اختلاف نظر نیز ادب، منطق و انصاف فراموش نشود.

این کارشناس دینی با بیان اینکه اگر این سه اصل در امر به معروف و نهی از منکر رعایت شود، این فریضه از یک امر گاهی چالش‌برانگیز، به یک جریان آرام، مؤثر و اصلاح‌گر تبدیل خواهد شد، اظهار کرد: در دنیای امروز که روابط انسانی پیچیده‌تر شده و حساسیت‌ها افزایش یافته است، نمی‌توان با همان منطق خشک و بی‌توجه به شرایط، انتظار اثرگذاری داشت. امر به معروف و نهی از منکر باید متناسب با زمان، مکان، شرایط مخاطب و نوع خطا صورت گیرد.

وی با بیان اینکه گاهی یک تذکر نرم و دوستانه بسیار اثرگذارتر از یک برخورد تند و آمرانه است و گاهی نیز سکوت حکیمانه از هر سخن بی‌جا و نسنجیده‌ای بهتر عمل می‌کند. از این رو، اصل این فریضه نباید بهانه‌ای برای رفتارهای عجولانه یا قضاوت‌های شتاب‌زده باشد، گفت: امر به معروف و نهی از منکر، اگرچه مسئولیت اجتماعی مهمی است، اما هرگز نباید به دخالت در حریم خصوصی مردم تبدیل شود.

امیری ادامه داد: قرآن کریم انسان‌ها را از تجسس و سرک کشیدن در زندگی دیگران نهی کرده و این نشان می‌دهد که اصل اصلاح‌گری باید همراه با احترام به آبرو، شخصیت و حریم انسان‌ها باشد.

این کارشناس دینی افزود: اگر کسی بدون شناخت، بدون رعایت ادب و بدون در نظر گرفتن آثار سخن خود وارد زندگی دیگران شود، نه‌تنها به هدف اصلاح نمی‌رسد، بلکه ممکن است به بی‌اعتمادی و فاصله بیشتر بینجامد.

امیری با تأکید بر این نکته که امر به معروف، پیش از آنکه خطاب به دیگران باشد، متوجه خود انسان است، اظهار کرد: کسی که می‌خواهد دیگران را به خوبی‌ها دعوت کند، باید نخست خود را با همان معیارها بسازد؛ چرا که قرآن کریم نسبت میان گفتار و رفتار را بسیار مهم می‌داند. اگر فردی اهل صداقت، عدالت، امانت‌داری و تواضع باشد، سخنش اثرگذارتر خواهد بود.اما اگر میان عمل و گفتار فاصله باشد، حتی درست‌ترین پیام‌ها نیز ممکن است در گوش مخاطب بی‌اثر بماند. از نگاه او، آمر به معروف باید خودش نخستین مخاطب این فریضه باشد.

وی در ادامه به یکی از آسیب‌های جدی امروز در فهم این فریضه اشاره کرد و افزود: متأسفانه گاهی امر به معروف و نهی از منکر به چند رفتار ظاهری و محدود تقلیل داده می‌شود، در حالی که قرآن، این فریضه را بسیار وسیع‌تر می‌بیند.

امیری گفت: معروف تنها در پوشش یا برخی نمودهای بیرونی خلاصه نمی‌شود، بلکه عدالت‌خواهی، راستگویی، وفای به عهد، کمک به نیازمندان، رعایت حقوق مردم و حساسیت نسبت به ظلم و فساد نیز از مصادیق روشن معروف‌اند. بنابراین، اگر جامعه فقط به ظواهر بسنده کند و از اصل عدالت و اخلاق غافل شود، در حقیقت بخش بزرگی از روح این واجب الهی نادیده گرفته شده است.

وی در ادامه با اشاره به اینکه انبیاء(ع) در مواجهه با منکرهای اجتماعی، بیش از هر چیز بر بیداری فکری و اصلاح ریشه‌ای جامعه تأکید داشتند، اظهار کرد: پیامبران صرفاً به گفتن «این کار را نکنید» بسنده نمی‌کردند، بلکه تلاش می‌کردند بنیان‌های فکری و اخلاقی جامعه را اصلاح کنند. از دعوت حضرت نوح و هود و صالح تا شیوه برخورد حضرت شعیب(ع) با فساد اقتصادی و اجتماعی، همه نشان می‌دهد که پیامبران با صبر، منطق، خیرخواهی و پایداری به سراغ اصلاح جامعه می‌رفتند. این الگو، امروز نیز برای ما بسیار راهگشاست.

این کارشناس دینی تأکید کرد: اگر امر به معروف و نهی از منکر با روح رحمانی قرآن فهم و اجرا شود، می‌تواند به عاملی برای همدلی، رشد اخلاقی و تقویت سرمایه اجتماعی تبدیل شود. اما اگر به ابزاری برای نزاع، قضاوت، تحقیر یا نشان دادن برتری تبدیل گردد، از هدف اصلی خود دور شده است.

وی در خاتمه یادآور شد: جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به امر به معروفی نیاز دارد که در آن حکمت، محبت، عقلانیت، صبر و کرامت انسانی حضور داشته باشد؛ چرا که چنین رویکردی است که می‌تواند هم دل‌ها را نزدیک کند و هم زمینه اصلاح واقعی را فراهم آورد.